मुगु जस्तो दुर्गम जिल्लामा पत्रकारिताको इतिहास केवल सूचना प्रवाहको कथा होइन, यो संघर्ष, प्रतिबद्धता र परिवर्तनको जीवित दस्तावेज हो। कर्णालीको विकट भूगोलभित्र अवस्थित मुगुमा सडक, सञ्चार र आधारभूत सेवाहरूको अभाव लामो समयसम्म कायम रहँदा यहाँको पत्रकारिता पनि त्यही कठिन परिवेशसँग जुध्दै अघि बढ्नुपरेको थियो। बिगततर्फ फर्केर हेर्दा, मुगुमा पत्रकारिता सुरु हुँदा कुनै आधुनिक उपकरण थिएनन्, न त सहज सञ्चारको पहुँच नै। त्यतिबेला समाचार संकलन गर्ने पत्रकारहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती नै सूचना बाहिर पठाउने माध्यमको अभाव थियो। धेरैजसो अवस्थामा उनीहरू कागजमा समाचार लेखेर, हप्तौँको यात्रा पार गर्दै सदरमुकाम वा अन्य सहरसम्म पुगेर मात्र आफ्नो सामग्री पठाउन सफल हुन्थे। यस्तो कठिन परिस्थितिमा पनि केही जुझारु व्यक्तिहरूले समाजका समस्या, पीडा र आवाज बाहिर ल्याउने प्रयास गरे, जसले मुगुमा पत्रकारिताको आधार निर्माण गर्‍यो।

त्यो समयको पत्रकारिता केवल पेशा मात्र थिएन, यो एक प्रकारको सामाजिक अभियान थियो। पारिश्रमिकको कुनै सुनिश्चितता थिएन, न त सुरक्षाको ग्यारेन्टी। तैपनि स्थानीय पत्रकारहरूले गाउँघरका कथा, जनजीवनका समस्या, प्राकृतिक विपद्, भोकमरी, शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता विषयलाई प्राथमिकतामा राख्दै आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहे। उनीहरूको कलमले मुगुजस्तो ओझेलमा परेको जिल्लाको आवाज राष्ट्रिय तहसम्म पुर्‍याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। यसरी हेर्दा मुगुको बिगतको पत्रकारिता पूर्ण रूपमा समर्पण, साहस र धैर्यमा आधारित थियो।

समयसँगै केही परिवर्तनहरू देखा पर्न थाले। रेडियो प्रविधिको विस्तारले मुगुको पत्रकारितामा नयाँ मोड ल्यायो। स्थानीय एफएम रेडियोहरूको स्थापना भएपछि सूचना प्रवाहमा उल्लेखनीय सुधार आयो। अब समाचार केवल कागजमा सीमित रहेन, आवाजको माध्यमबाट गाउँगाउँसम्म पुग्न थाल्यो। स्थानीय भाषा र संस्कृतिमा आधारित कार्यक्रमहरूले जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्न थाले। शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन जस्ता क्षेत्रका जानकारीहरू जनसाधारणसम्म पुग्न थालेपछि पत्रकारिताले केवल सूचना दिने मात्र नभई चेतना अभिवृद्धि गर्ने भूमिका पनि निर्वाह गर्न थाल्यो। यस चरणमा मुगुको पत्रकारिता क्रमशः सशक्त बन्दै गएको देखिन्छ।

वर्तमान अवस्थामा आइपुग्दा मुगुमा पत्रकारिता डिजिटल युगतर्फ अघि बढिरहेको छ। मोबाइल फोन, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगले समाचार संकलन र प्रसारणको स्वरूप नै परिवर्तन गरिदिएको छ। अहिले पत्रकारहरू घटनास्थलमै पुगेर तत्कालै फोटो, भिडियोसहित समाचार सार्वजनिक गर्न सक्षम भएका छन्। अनलाइन मिडिया र फेसबुक, युट्युबजस्ता प्लेटफर्महरूले स्थानीय विषयलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पुर्‍याउन सजिलो बनाइदिएको छ। यसले मुगुको पत्रकारितालाई नयाँ अवसरहरू प्रदान गरेको छ।

तर यी सकारात्मक परिवर्तनका बीच पनि मुगुको पत्रकारिता अझै धेरै चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। इन्टरनेट सेवा अझै स्थिर र भरपर्दो छैन, दुर्गम बस्तीहरूमा सञ्चार पहुँच सीमित छ। पत्रकारहरूको आर्थिक अवस्था कमजोर छ, पारिश्रमिक न्यून हुँदा पेशागत स्थायित्वमा समस्या देखिन्छ। आवश्यक तालिम र आधुनिक उपकरणको अभावले गुणस्तरीय पत्रकारिता गर्न अवरोध खडा गरेको छ। यसका साथै भौगोलिक विकटता र कहिलेकाहीँ सुरक्षा जोखिम पनि पत्रकारहरूका लागि चुनौतीका रूपमा रहन्छन्।

यद्यपि यी कठिनाइका बाबजुद मुगुको पत्रकारितामा आशाको किरण स्पष्ट देखिन्छ। नयाँ पुस्ताका युवाहरू पत्रकारितातर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। उनीहरू प्रविधिमा दक्ष छन् र स्थानीय मुद्दालाई प्रभावकारी रूपमा उठाउने क्षमता राख्छन्। मुगुको प्राकृतिक सुन्दरता, पर्यटन सम्भावना, सांस्कृतिक विविधता र स्थानीय जीवनशैलीलाई बाहिर ल्याउन पत्रकारिताले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। यदि राज्यले सञ्चार पूर्वाधारको विकास, पत्रकारहरूको क्षमता अभिवृद्धि र आर्थिक सहयोगमा ध्यान दियो भने मुगुको पत्रकारिता अझ सुदृढ र प्रभावकारी बन्ने निश्चित छ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, मुगुमा पत्रकारिता संघर्षपूर्ण बिगत पार गर्दै परिवर्तनशील वर्तमानमा उभिएको छ। यो यात्राले देखाएको छ कि सीमित साधन र अप्ठ्यारो परिस्थितिमा पनि प्रतिबद्धता र इच्छाशक्तिले ठूलो परिवर्तन सम्भव हुन्छ। अब आवश्यक छ, यस यात्रालाई थप सशक्त बनाउँदै भविष्यतर्फ उन्मुख गर्ने, ताकि मुगुको आवाज अझ बुलन्द भएर देश र विश्वसमक्ष प्रस्तुत हुन सकोस्।  लेखक बिनोद कुमार मल्ल
नेपाल पत्रकार महासंघ मुगु शाखाका संस्थापक अध्यक्ष हुन ।